Wilkinson Köşkü Bornova 1865 Tarihçesi ve EÜ 50. Yıl Köşkü
Wilkinson Köşkü Bornova tarihçesi: 1865 yılında James Whittall tarafından kızı Jane ve Konsolos Richard Wilkinson için kurulan tarihî Levanten mirası.

Bornova yerleşkesinde asırlık bahçe ağaçları arasında korunan 19. yüzyıl İngiliz Levanten köşk mimarisi.
Wilkinson Köşkü Bornova ilçesinde, 19. yüzyıl Levanten kır malikâneleri kuşağının günümüze ulaşan en zarif sivil yapılarından biridir. 1865 yılında ünlü İngiliz tüccar James Whittall tarafından kızı Jane ve Konsolos Richard Wilkinson çiftine düğün armağanı olarak yaptırılan bu tarihî köşk, bugün Ege Üniversitesi 50. Yıl Köşkü adıyla güzel sanatlar ve kültür etkinliklerine ev sahipliği yapmaktadır.

Wilkinson Köşkü Bornova Kuruluşu: Whittall ve Wilkinson Ailelerinin Öyküsü
19. yüzyıl boyunca İzmir’in doğusunda serin rüzgârı ve verimli bahçeleriyle sayfiye kasabasına dönüşen Bornova, başta İngiliz kökenli Levanten aileler olmak üzere çok sayıda tüccar ve diplomat hanesine yurt olmuştu. Bornova Levanten köşkleri rotası içinde seçkin bir konuma sahip olan Wilkinson Köşkü Bornova yerleşim tarihinde 1865 tarihli bir aile bağı öyküsüyle doğdu.
Köşkü yaptıran kişi, günümüzde Ege Üniversitesi Rektörlük binası olarak kullanılan ünlü Büyük Ev’in sahibi James Whittall idi. 1821’li yıllardan itibaren İzmir’in ilk İngiliz tüccar çevrelerinde derin bir dostluk kuran Whittall ve Wilkinson aileleri, James Whittall’in kızı Jane Whittall ile Selanik, Malaga ve Manila’da konsolosluk görevleri yürüten Richard Wilkinson’ın evliliğiyle akraba oldu. James Whittall bu evlilik üzerine, 1857 yılında açılan St. Mary Magdalene Anglikan Kilisesi ile Büyük Ev arasındaki eski at ahırlarını yıktırarak açılan bahçe parseline yeni çift için görkemli bir köşk inşa ettirdi. Yüksek bahçe duvarlarıyla çevrili bu alan, dönemin Bornova taşra yerleşiminde İngiliz kır malikânesi yaşam tarzını yansıtan düzenli ve huzurlu bir avlu ortamı oluşturuyordu.
1865’ten Günümüze Mülkiyet Süreci ve EÜ 50. Yıl Köşkü Restorasyonu
İnşa edildiği tarihten itibaren yalnızca iki katlı gösterişli kesme taş duvarlarıyla değil, asırlık ağaçların süslediği dinlendirici bahçesiyle de tanınan yapı, bir asrı aşan süre boyunca Wilkinson ailesinin elinde kaldı. Köşkün mülkiyet ve korunma kronolojisi, İzmir’deki diğer Bornova ve Buca Levanten köşkleri ile paralel bir koruma başarısı sergiler:
| Yıl / Dönem | Mülkiyet veya Kurumsal Aşama | Yapı ve Çevre Durumu |
|---|---|---|
| 1865 Kuruluşu | James Whittall tarafından Jane ve Richard Wilkinson’a inşa edildi | Büyük Ev ile St. Mary Magdalene Kilisesi arasındaki bahçeli arsa |
| 1865 – 1985 | Wilkinson ailesi kuşaklar boyu konutta ikamet etti | Bornova İngiliz Levanten sosyal yaşamının kesintisiz sürdüğü hane |
| 1988 – 1997 | 1988’de Filidis ailesine geçti; 1997’de Ege Üniversitesi kamulaştırdı | Üniversite yerleşkesi ve komşu tarihî malikânelerle bütünleşme süreci |
| 2005 Sonrası | EÜ 50. Yıl Köşkü adıyla kapsamlı restorasyon tamamlandı | Güzel sanatlar, sergi ve kültürel etkinlik galerisi olarak kamusal hizmet |
Wilkinson ailesinin 1985 yılına dek sürdürdüğü kesintisiz yaşamın ardından 1988’de Filidis ailesine geçen yapı, 1997 yılında Ege Üniversitesi tarafından kamulaştırılarak kültür mirası koruma şemsiyesine alındı. 2005 yılında tamamlanan kapsamlı restorasyon sonrasında üniversitenin 50. kuruluş yılına atfen EÜ 50. Yıl Köşkü adını alan tarihi yapı, bakımlı taş cepheleri ve yüksek tavanlı salonlarıyla yeniden hayat buldu.
Bahçe Mimarisi, Çevredeki Tarihî Yapılar ve Kültür İşlevi
Wilkinson Köşkü Bornova merkezinin en sakin kültür adalarından birini oluşturmasının sebebi, tek başına bir ada yapısından ziyade komşularıyla oluşturduğu bütündür. Hemen çevresinde Ege Üniversitesi Rektörlük binası olan Büyük Ev, tarihî St. Mary Magdalene Kilisesi, Pasquali (Bari) Köşkü, Paterson Köşkü ve eski gar çevresindeki Victor Whittall Evi kısa yürüme halkaları içinde yer alır.
Köşkün tipik 19. yüzyıl Anglo-Levanten üslubunda planlanan simetrik oda düzeni, bahçeye açılan taş sütunlu verandası ve selvi–çınar gölgeli bahçesi bugün resim sergileri, akademik kültür buluşmaları ve sanat atölyeleri için estetik bir ortam yaratmaktadır. Ayrıca kampüs içindeki tarihî Sirkehane yapısı da Ege Üniversitesi Etnografya Müzesi olarak bu mimari güzergâhı zenginleştirir.
M1 İzmir Metrosu ile Wilkinson Köşkü’ne Ziyaret ve Yürüyüş Rotası
Tarihî köşke ulaşım açısından Bornova’nın merkezî konumu ziyaretçilere büyük kolaylık sağlar. M1 İzmir Metrosu hattında Bornova veya Ege Üniversitesi istasyonunda inen ziyaretçiler, kampüs ve Büyükpark doğrultusunda birkaç dakikalık düz bir yürüyüşle eski İngiliz malikâneleri bölgesine varabilir. Çevredeki diğer Levanten köşklerini, eski gar yapısını ve kahve duraklarını aynı gün gezmek isteyenler yarım günlük yürüyüş planına üniversite yerleşkesinin gölgeli bahçelerini kolaylıkla dahil edebilir.
Sergi ve güzel sanatlar etkinliklerinin dönemsel açık saatleri Ege Üniversitesi akademik takvimine ve kültür birimi duyurularına göre değişebildiği için özellikle iç salonları gezmek isteyen misafirlerin hafta içi mesai saatlerinde gitmesi, mümkünse sergi programı günlerini kontrol ederek yola çıkması tavsiye edilir. Bahçe cephesi ise kampüs dokusu içinde her mevsim yürüyüşçülere sivil mimari estetiğini gözlemleme imkânı vermektedir.
Wilkinson Köşkü Bornova – Tarihçe ve Ziyaret Bilgileri
- İnşa Tarihi: 1865 (James Whittall tarafından Jane Whittall ve Richard Wilkinson çifti için)
- Önceki Kullanım Süresi: 1865’ten 1985’e dek kesintisiz Wilkinson ailesi mülkiyeti
- Kurumsal Dönüşüm: 1997 Ege Üniversitesi kamulaştırması ve 2005 yılı restorasyonu
- Güncel Adı & İşlevi: EÜ 50. Yıl Köşkü — Güzel sanatlar galerisi ve kültürel etkinlik mekânı
- Toplu Ulaşım: M1 İzmir Metrosu Bornova / Ege Üniversitesi istasyonlarından yürüyüş
Victor Whittall Evi, Paterson Köşkü ve Sirkehane Harita Konumları
Bornova hattındaki bu noktayı ve çevresindeki durakları İzmir İnteraktif Haritası üzerinden görerek günün kalanını planlayabilirsiniz:
- Victor Whittall Evi – Bornova Köşkleri Aksı: Haritada incele
- Bornova Paterson (Peterson) Köşkü: Haritada incele
- Sirkehane (Ege Üniversitesi Etnografya Müzesi): Haritada incele
- Bornova Gezi Rehberi Levanten Köşkleri Rotası
- Bornova ve Buca Levanten Köşkleri Karşılaştırması Bahçe Mimarisi ve Ziyarete Açık Yapılar
- Pasquali (Bari) Köşkü Bornova Tarihçesi ve Ulaşım Rehberi
- Victor Whittall Evi – Arkas Deniz Tarihi Merkezi – Bornova
Wilkinson Köşkü Bornova Hakkında Sık Sorulan Sorular
Wilkinson Köşkü’nü kim ve hangi amaçla yaptırmıştır?
1865 yılında Bornova Büyük Ev’in sahibi James Whittall tarafından, kızı Jane ile evlenen Selanik, Malaga ve Manila Konsolosu Richard Wilkinson için hediye olarak yaptırılmıştır.
Köşk bugün ne isimle ve ne amaçla kullanılmaktadır?
1997’de Ege Üniversitesi bünyesine geçip 2005’te restore edildikten sonra EÜ 50. Yıl Köşkü adını almış ve üniversitenin güzel sanatlar ile sergi galerisi olmuştur.
Wilkinson ailesi köşkte ne zamana kadar yaşamıştır?
İnşa edildiği 1865 yılından 1985 yılına kadar 120 yıl boyunca mülkiyet ve aile yaşamı Wilkinson ailesinde kalmıştır.
Köşkün tam konumu Bornova’da nerededir?
Tarihî Büyük Ev (Ege Üniversitesi Rektörlüğü) ile St. Mary Magdalene Anglikan Kilisesi arasındaki tarihî Bornova merkez yerleşim dokusunun içindedir.
Wilkinson Köşkü’ne metroyla nasıl gidilir?
M1 İzmir Metrosu’nun Bornova veya Ege Üniversitesi istasyonlarında indikten sonra birkaç dakikalık kampüs yürüyüşüyle kolayca ulaşılabilir.
Kaynak ve Saha Doğrulaması: Bornova Belediyesi tarihî köşkler kent belleği envanteri, Ege Üniversitesi kültür mirası kayıtları ve yerel Levanten ailesi araştırmaları. Saat, tarife ve etkinlik güncellemeleri için ziyaret öncesinde ilgili belediye veya resmî kurum duyurularını kontrol etmeniz önerilir.
